Ieder jaar rond Halloween is het weer een traditie pompoenen te gaan kopen om ze vervolgens eens flink onder handen te nemen alsof het een soort operatie is. De vulling wordt eruit gehaald en met scherpe messen snijden we er vervolgens enge, grijnzende of juist lachwekkende gezichten in. Kaarsje erin en voor de deur gooien dat ding. En hoewel dit nog niet zo’n ingeburgerde traditie is als bv een kerstkaart sturen, zien we het toch wel als normaal. Maar eigenlijk is een gezicht in groente snijden toch helemaal niet zo logisch als het lijkt.

De pompoen was überhaupt niet de originele main character

Wat grappig is, is dat de pompoen eigenlijk pas vrij laat zijn verschijning maakt in dit verhaal, want nog ver voordat de ons welbekende grijnzende orandje pompoenen voor de Amerikaanse deuren stonden, werden er in Ierland en Groot-Brittannië al gezichten in groenten gesneden. Alleen gebruikten mensen daar geen pompoenen voor, maar rapen. Het resultaar hiervan was een stuk verondrustender dan onze cozy pompoenen die zijn overgewaaid uit Amerika.

Deze lantaarns werden rond Samhain / Halloween gebruikt om kwaadaardige entiteiten te verjagen en konden dienen om mensen te laten schrikken. Zoals wel vaker met oude gebruiken zit er achter iets wat tegenwoordig vooral decoratie is een hele verzameling aan volksverhalen, bijgeloof en ideeën over het bovennatuurlijke <3 .

Waarom sneden mensen gezichten in knollen?

Halloween zoals wij dat tegenwoordig kennen heeft wortels in verschillende tradities. Een belangrijke invloed is Samhain, het Keltische feest dat het einde van de oogstperiode en het begin van de donkere helft van het jaar markeerde. Over Saimhain verschijnt de 25e nog een uitgebreider bericht, dus houd het blog in de gaten als je hier graag over wil lezen.

Affin, rond deze tijd ontstonden allerlei gebruiken en verhalen rondom geesten en bovennatuurlijke wezens. In Ierse en Britse Halloween-tradities werden uitgeholde knollen met gezichten dus gebruikt als lantaarns. Soms om mensen te laten schrikken en soms werden ze in verband gebracht met geesten of andere bovennatuurlijke verschijningen.

En alsof een verlicht gezicht in een raap nog niet vreemd genoeg is, hoort bij de Jack-o’-lantern ook nog een verhaal over een man die ruzie kreeg met de duivel.

Stingy Jack en de duivel

Er zijn verschillende versies van het verhaal van Stingy Jack, maar degene waar ik het meest over vind gaat (ongeveer) zo:

Jack was een bedrieger en dronkaard, hij was zo misleidend dat de duivel zelf hem graag wilde ontmoeten. Dus op Halloween kwam de duivel naar aarde om Jacks’ ziel te innen, waarop Jack smeekte om een laatste wens; de wens om samen met de duivel wat te drinken. Een drankje leidde tot meer, en Jack had weinig zin om voor zijn drankjes te betalen. Daarom overtuigt hij de duivel ervan zichzelf in een munt te veranderen.

In plaats van ermee af te rekenen pakt Jack de munt en legt deze bij een zilveren kruis (het symbool, niet de zorgverzekering), dit zorgt dat de duivel vast zit in deze vorm en niet terug kan veranderen. Uiteindelijk laat hij de duivel wel vrij, maar alleen als deze belooft Jack voorlopig met rust te laten.

In andere versies weet hij hem later opnieuw in de val te lokken, door hem in een boom te laten klimmen en kruisen in de stam te kerven zodat hij niet meer naar beneden kan. Jack weet zo uiteindelijk de belofte los te krijgen dat de duivel zijn ziel niet zal opeisen.

Niet naar de hemel, maar ook niet naar de hel

Na zijn dood blijkt Jack niet welkom in de hemel. Maar door zijn afspraak met de duivel kan hij óók niet naar de hel. Hij zit dus vast tussen beide werelden en moet volgens het volksverhaal voor eeuwig over de aarde rondzwerven. De duivel geeft hem een gloeiend kooltje om zijn weg mee te verlichten. Jack stopt het kooltje in een uitgeholde knol en gebruikt die als lantaarn terwijl hij ronddwaalt.

Zo zou hij bekend zijn komen te staan als Jack of the Lantern, wat uiteindelijk werd verkort tot Jack-o’-lantern. Ergens doet het me ook flink denken aan Jack, de pumpkin king, van The Nightmare Before Christmas, maar dan een veel bedriegelijkere versie.

Oke, leuk leuk, maar waar komt die Pompoen toch de traditie binnen?

Dat kwam omdat in de negentiende eeuw(vrij recent dus nog!) grote aantallen Ierse immigranten naar Noord-Amerika kwamen, en die namen hun verhalen en gebruiken mee. In Amerika groeite volop pompoenen, en die bleken eigenlijk zeer geschikt om uit te hollen. Een pompoen is groot, relatief zacht en heeft bovendien al een behoorlijke holle ruimte vanbinnen. Dat werkt een stuk prettiger dan een raap.

En via de enorme culturele invloed van Amerika kwam dat beeld uiteindelijk ook weer bij ons terecht 🎃.

Van spookachtige lantaarn naar herfstdecoratie

En zo zijn we dus een paar eeuwen later gezellig pompoenen aan het kopen om er met het hele gezin gezichten uit te snijden.

De betekenis is ondertussen behoorlijk veranderd. Voor de meeste mensen heeft een Jack-o’-lantern weinig meer te maken met rondzwervende zielen, geesten of een Ierse schurk die dacht dat het verstandig was de duivel meerdere keren te bedriegen.

Het is Halloween. Het is gezellig. We zetten een kaarsje in een pompoen en denken er verder niet zo veel over na.

Onder iets wat inmiddels zo normaal voelt, kan een compleet spoor van volksverhalen, migratie en eeuwenoude gebruiken verstopt zitten. De volgende keer dat er een vrolijk grijnzende pompoen voor de deur staat, kijk je er misschien wel anders naar.

Ga jij nog een pompoen uithollen dit jaar?